‘Bütün sesler birdir’

Jazz Dergisi 61. Sayı

Bohemian Rapsody’de dediği gibi “Bu gerçek dünya mı? Yoksa sadece bir hayal mi?” İnancın, inançsızlığın, politikliğin, depolitikliğin, gündelik yaşamın ya da sanatın araçlarıyla farlı şekillerde sorulmakta bu soru. Sorunun soruluş şekliden çok, bizatihi kendisi kıymetli. Çünkü sormak, bir anda, bir hayal aleminde yaşadığına aymak demek.

Yakaza, en basit anlamıyla bu dünyanın rüya olduğunu görmeyi sağlayan; insanın gözlerini açan bir anlık deneyim’ anlamına geliyor. 2009’da kurulan Ceren Erendor (viyolonsel, yaylı tanbur), Eray Düzgünsoy (afgan rebabı,dombra, kudüm), Fakih Kademoğlu (ney, shakuhachi, saron) ve Ömer Sarıgedik’ten (elektronikler, bas) oluşan Yakaza Ensemble,  ilk albümlerinde Filibeli Ahmet Efendi’nin 1910’da yazdığı okuyucusunu ‘gerçek’i bulacağı bir iç yolculuğa çıkaran ‘Amak-ı Hayal’ isimli eseri yeniden anlattı.

Sonuçta ortaya elektroniklerle akustiği bir arada duyduğumuz, bol emprovizasyonlu, yerel enstrumanların kullanıldığı, sesler arası hiyerarşiyi yıkan bir albüm çıktı.

Yakaza Ensemble’a merak ettiklerimizi sorduk.   

Amak-ı Hayal eserinden sadece  edebi - sanatsal anlamda mı etkilendiniz,  yoksa eserden kendi yaşamınıza dair aldığınız bir pay var mı?

Ömer: Her ikisi de… Edebi-sanatsal anlamda beni en çok etkileyen zamanının ötesinde bir yapıt olması. Günümüzde de hala kendi yaşamlarımıza dair bir payı da var.

Fakih : Yazarın da kitabın girişinde belirttiği gibi, bu eser iki türlü okumaya açıktır: Birincisi fantastik bir hikaye olarak, ikincisi yaşanmış ve yaşanabilir bir hakikat olarak.  Ben,  bu eseri B şıkkı üzerinden  okuyanlardanım.

İsminiz ve çaldığınız kimi enstrumanlar Türkiye’ye belli ölçüde yabancı. Albüm çıktıktan sonra aldığınız tepkiler ilk cümleyi doğrular nitelikte  miydi?

Eray: Evet grupta bulunan bir takım enstrümanlar belki Türkiye'de ilk defa çalınan ve kaydı yapılan enstrümanlar. Afgan rebabı, shakuhachi saron gibi... Bu enstrümanların ne olduğu pek az bilinse de kulaklar aşina. Enstrümanların farklılığı her zaman olumlu tepki alıyor aslında.

F : Dinleyicilere tanımadıkları bir şeyi güzel ve samimi bir şekilde sunma gayretinde olduğunuz zaman karşıdan gelen reaksiyon da, genelde güzel ve yeni bir tanışıklığa dair oluyor.  Özetle memnuniyet verici tepkiler alıyoruz. Ayrıca çokça karşılaştığımız bir tepki de “Aa biz bu enstrümanların sesini  iyi tanıyorduk ama adını bilmiyorduk”  şekilde oluyor.

Albümde elektronik ve akustik sesleri birlikte kullanıyorsunuz. Geniş bir enstruman yelpazesine sahipsiniz. Müziğiniz hem bütün hem de parça parça. Bunun da feyz aldığınız eserle ilgisi var mı? Yoksa bu sizin müziğe bakış açınız olduğu için mi bu eserden feyz aldınız?

E: Önemsediğimiz temel konu bütün seslerin özünde birbirinden hiç birşekilde farklı olmadığı. Yani enstrümanların çıkardığı farklı tınılar her ne kadar farklı kültürleri temsil ediyor olsalar dahi bir başka algıyla aynı amaca, öz sese hizmet eden  araçlar olabilir. A'mak-ı Hayal'de de birçok farklı hikayenin temelde bir konuyu anlatmış olması da bu yüzden.

Ceren: Amak-ı Hayal temelde iki bölümden oluşan, birinci bölümünde ise dokuz kısa hikaye bulunan bir kitap.Ama bununla beraber hoş bir yolculuğu başından sonuna kadar kopmadan anlatan bir bütün. Albümün de aynen böyle duyulduğunu düşünüyorum.

Müziği başka bir sanatla birleştirerek bir kompozisyon haline getirme gibi bir derdiniz var mı? Bundan sonraki projeniz bir ressamdan etkilenmiş bir proje mi olur örneğin?

Ö: Bu aslında "yanlış anlaşılmasından çekindiğimiz" bir durum. Biz bir kitap grubu ya da sürekli başka işler başka branşları tarayıp etkilenen ve sonucunda bun müziğe döken bir grup değiliz, sadece ilk albüm bu şekilde. Aslında bu sorunun cevabını ben değil ikinci albüm çok daha güzel verir.

F: Bundan sonraki projemiz bahsettiğiniz gibi bir şey olmaz herhalde. Müziği sanatın başka alanlarıyla birleştirmek bugünün sanat ortamında, zaten ekstra bir durum değil. Disiplinlerarası düşünce ve hareket, neredeyse bugünün olmazsa olmazıdır.

Müziğiniz yazılmış, önceden belirlenmiş bir müzik gibi görünse de emprovizasyon içeriyor. Yazılı müzikte de emprovizasyon olabileceğini mi anlatmaya çalışıyorsunuz?

E:  Doğaçlamaya açık alanlar bırakıyor olmamız  hem kullandığımız enstrümanların geleneğinde, hem de yirminci yüzyıl batı müziğinde keşfedilen bir takım kompozisyon biçimlerinde zaten mevcut. Ayrıca yazılmış müziklerde de emprovizyonlar için geniş  alanlar bırakabilirsiniz.

Ö: Elektronikler de dahil tüm enstrumanların kendine ait bir yolu bir edimi var. Partisyonları "yazı" ile sınırlandımaktansa "koridorlar" ile sınırlandırmak emprovizasyona da yer açan güzel bir yöntem. Bunun dışında yazılmış bir notasyon takip etmiyoruz ama bu tümüye emprovize ediyoruz anlamına da gelmiyor. Güzel bir denge...

Sizin albümünüz marketlerde etnik ya da world müzik raflarında duruyor.  Açık ki Amak-ı Hayal böyle kategorize edilecek bir albüm değil. Biri de tutup caz rafına koyabilir mi mesela?  Siz müziğin kategorize edilmesi, etiketlenmesi üzerine neler düşünürsünüz? Son dönemde peyda olan ‘world müzik’ kavramını nasıl değerlendirirsiniz?

E: Müziğin  firmalar tarafından etiketlenmesi aslında standart bir dinleyicinin  sadece tüketimini pratik hale getirir. Siz müzik dükkanında fazla durmazsınız hemen talebinizi karşılayacak müziğin genel bir ürün yelpazesi ile buluşturulursunuz. Bizim albümümüz belki world müzik raflarında bulunuyor olabilir. Bu aslında enstrümanların dünyanın bir çok farklı kültürnden bu coğrafyaya taşınmasından kaynaklanan bir bakış açısı.  Ama bizler iki farklı kültürün birbirnden etkilenerek müzik yapıyor olmasına world müzik diyeceksek bu tartışmayı çok eskilere götürmek bile gerekebilir. Mesela Debussy'den bile örnkeler verebiliriz. Yirminci yüzyılın ve günümüzün  müziğinde eklektik olmayan çok az şey var da denebilir. Ama bir satış stratejisi olarak “world müzik” fikri yetmişlerden günümüze gelen ve ham maddesi “eğlence” olan  bir yaklaşım biçimi. O da zannedersem bizim müiğimizde pek rastlanabşlecek bir şey değil.

Ö: "Etiket" her zaman yersiz bir konu olarak gelmiştir bana. Evrendeki tüm sesleri bir bütün olarak değerlendirdiğimizde, buna hiç de gerek olmadığını düşünüyorum. Bu noktada biz ortaya "Yeni Dünya Müziği" diye bir kavram-isim attık. Elbette ortada "New World Music Manifestosu" gibi birşey yok fakat bu isim aslında kategorizasyon “problematiğine” değiniyor gibi...

F: Bu çok uzun bir başlık tabi. Bence gerçekten müzik yapan insanlar türlere ya da file under’lara itibar etmez, müziğini yapar. Bu kategorizasyon, isimlendirme, sınıflandırma piyasaya ve satış stratejilerine ait bir dinamik. Bu yaklaşım, türleri inkar etmek gibi bir yere gitmiyor tabi neticede bunlar müzik tarihinin süreci içinde oluşmuş kalıplar ve imlalardır. “World Music” ise problemli bir alan. 70’lere dayanan temelleri var. Bu akım içinde samimi iyi işler ortaya çıkmış olmakla beraber, genelde farklı kültürlerden üç, beş müzisyenin bir araya gelip, yüzeyde tutturulmuş bir kimya  ile söyledikleri hepimiz kardeşiz şarkısı.  Ya da bir batılı müzisyenin, bir renk, bir aroma olarak, doğu, ya da afrika malzemelerini kullanması söz konusu. Bu yüzeysellik, gayet itici. Çünkü burada yeni bir ürün iddiası altında fena bir faydacılık ve kolaycılık var.

Albüm çıktıktan sonra Almanya ve Macaristan’da konserleriniz oldu. Yurtdışında büyük ilgiyle karşılandığınızı biliyoruz. Pek çok konser teklifi olduğunu da. Siz bunu neye bağlıyorsunuz?

C: Yaptığımız müziğin bu güne kadar dinlediklerinden çok farklı ve etkileyici olduğunu düşünüyorlar.Ayrıca konser verdiğimiz ülkelerde dinleyenlerin bir çoğunun Amak-ı Hayali biliyor,okumuş ya da duymuş olmasıda mutluluk verici.Müziği dinlediklerinde okuyanda okumayanda hissettiklerimizi paylaşıyor.

Ö: Samimiyet...

Çok genç, yeni mezun olmuş sanatçılarsınız. Ve yepyeni bir tınıya sahipsiniz. Türküye’de müzik eğitimi şimdiye kadar çıkarılmamamış; yeni seslere müsade ediyor mu? En azından kendi eğitiminiz nasıldı?

E: Türkiye'de müzik eğitimi genelde Avrupa'nın öngördüğü kadardır. Klasik anlamdaki müzik eğitimi de böyledir. Buna bir alternatif olmayı hedefleyen karşıt müzik görüşleri de.  Bunun  dışında  müzikal olarak bir şeylerin farkına varmış olanları ise görmezden gelir, kabullenemez.  Uygulamada ki komplekslerimizin günden güne eridiğini görmekle birlikte şunu söyleyebilirim. Kendi ne samimi olmadan insan yol alamaz. Kurumlar da alamaz.  Kişisel olarak şunu ifade etmeliyim ki; bu ülkede ki kurumların geneli yeni seslere  Batıda uygun görüldüğü kadar müsaade eder. Hayranlıkla takip ettiğimiz  istisnalar vardır tabii.

C: Açıkcası benim eğitimim gayet sert ve kapalıydı diğer müzik türlerine. Çocukluğumdan beri neredeyse klasik müzikten başka bir müzik türünün dinlenmeye değer olmadığını empoze ettiler desem yalan olmaz herhalde. Üniversite yıllarında farklı çevreler ve farlı sanatçılarla tanıştıkça çocukluktan beri özenle ve inatla korumuş, savunmuş  olduğum şeyin müziğin küçük bir parçasını oluşturduğunu fark ettim. Yeni ve farklı müzikler dinlemek, çalmak bana çok farklı kapılar açtı. Ama unutulmaması gereken, hocalarımın sarfettiği emek sonucunda konservatuvarda edindiğim bu birikimle Yakaza Ensemble da çok başka bir alanı dolduruyor olmam.

Ö: Kendi eğitimim yeni seslere gayet müsade ediyordu fakat son yıllarda bu değişti. Türkiye’ye bakacak olursak kendi kendilerine birşeyler yapmaya çalışan ve başarılı olan gruplar, müzisyenler, sanatçılar zaten var. Ülke her ne kadar müsade etmiyor gibi görünse de bunu değiştirmeye çalışmadan değiştirmeye çalışmak en iyisi... “Aktif olarak ilgilenmemek...”

F: Ediyor dersek pek doğru olmaz. Eğitimin her noktası süper formel. Bu kadar şablonun içinde orijinal çıkışlar çok sık olmuyor ne yazık ki. Vizyonlar genelde çok kısır. Bizim şansımız bence istisnai gerçek hocalarla karşılaşmış olmamız ve hepimizin altyapılarının çok farklı olması. www.yakazaensemble.com

'Kapitalistler başörtüsünü kullanıyor'

Radikal Kitap 06.11.2009

Safiye Sultan üçlemesiyle Türkiye’de bir zamanlar çok satan listelerini altüst eden Ann Chamberlin ismi şimdilerde raflarda Aynadaki Peçe kitabının üzerinde gözümüze çarpıyor. Yazarın 1975’ten beri kafa yorduğunu söylediği çalışma, sadece kapağına bakıldığında oryantalist anlatımlı bir doğu hikâyesi gibi algılansa da, eser için ‘örtünme geleneğine içeriden bakan’ bir sosyal bilimler çalışması demek sosyal bilimcilere haksızlık olmaz herhalde.
Kitap Fuarı için Türkiye’ye gelen Chamberlin’le yeni kitabını ve dünyanın gidişatını konuştuk...

Kitabınızda ilk fark edilen yargılama değil de anlama çabası içinde oluşunuz. Bir Amerikalı olarak söyler misiniz, nasıl süreçler sizi oryantalist bakmamaya yönlendirdi?
Çünkü ben kadınım. Kadınların sorunları Doğu’da da Batı’da da aynı. Benim kendi toplumumdan bir hoşnutsuzluğum var. İçinde bulunduğum toplum, kadınlar için de, evrenin geri kalanı için de iyi bir toplum değil. 

Evet kitapta kadının Batı toplumlarında da ezildiğinin altı çiziliyor...
İçinde bulunduğum toplumda görüyorum ki, pek çok insan doğudaki kadınların baskı altında tutulduğunu dile getiriyor, yani Doğu toplumlarındaki kadınların aptal olduklarını vurgulamaya çalışıyor. Bu görüş, insanların emperyalist bir bakış açısı sergilemeleriyle sonuçlanıyor. Gelip kadınları özgürleştirelim diyorlar. Teşekkürler ama almayalım...

Bu bakış açısına sahip biri olduğunuz için sizin ‘kültür’ tanımınızı ve ‘insanları bir arada tutan harç nedir’e vereceğiniz yanıtı merak ediyorum.
Kültür bizi insanlaştıran şeyin ta kendisidir. Ve bize dünyanın çok farklı yerlerinde yaşama gücünü veren şeydir. Ancak kültür silah haline gelmeye başladı. Örneğin, Amerika’da okul çocukları kendi kültürlerinden başka tüm kültürlere saldırgan davranmaları yönünde teşvik ediliyor. 

Devleti, kültürü yönlendiren güç olarak kabul etsek de toplumun değiştirici-dönüştürücü gücünü yadsıyamayız, öyle değil mi?
Evet, devlet bir şekilde kendi ideolojisini empoze ediyor. Ve insanlar da sadece kendilerine ait duygularla hareket etme yetisine sahip. Ancak şimdilerde bu değişti. İnsanlar para kazanma arzusunu kendi duygularıymışcasına sahipleniyor.

Batı ve Doğu kültürü arasındaki en çarpıcı fark ne sizce?
Fark, ‘onur’ kavramında. Bizim onur sözcüğümüzün temeli Vikingler’den geliyor. Buna göre bir Viking, ancak şefine hizmet ederek onur sahibi olabiliyor. Viking onurunda kadına yer yok. Doğu sistemine göre ise hem kadın, hem de erkek onuru diye iki ayrı kavram var. Ve bu iki sistem bir araya gelip toplumu ortaya çıkarıyor. Ancak kadın ve erkek onuru bir arada işlerse o zaman ortaya karmaşa çıkıyor. Biz artık batıda onuru boşverdik. Batıda para kimdeyse onur da onda.

Başörtüsü bir tercih midir, dayatma mı?
Yerine göre değişiyor. Bazı durumlar, başörtüsünün kadınlar için çok işe yaradığını düşündürdü bana. Pek çok arkadaşımın kızı, giyim kuşamlarına, erkek arkadaşlarına o kadar vakit ayırıyor ki sonunda okulu bırakıp, saçmasapan bir işte çalışmaya başlıyor. Bunun yanında bazı Müslüman ailelerin kızlarına bakıyorum, evet başı örtülü, evet bu belki onun özgür seçimi değil, ama babalarının o kızlarla kalben daha yakın olduğunu görüyorum. Çünkü babalarının o kızlara okula git, üniversiteye git diye teşvik ettiğini görüyorum. Arkadaşlarımın kızlarına baktığım zaman sürekli kendi reklamlarını yapma peşinde olduklarını görüyorum. Bunun o kızların seçimi olduğunu düşünüyorlar ama bence başörtülü kızlara göre daha çok sömürülüyorlar. 

Başörtüsü üzerine söz söylerken feminist politikaya ihtiyaç var mı sizce?
Çok çeşitli femizimler var. Bazı feministler ‘git ve bir erkeğin yaptığı işi yap’ diyebilir kadına. Bu bakış açısına göre bir kadının parlementoya girmesi yeterli olabilir. Ama eğer bu senatörün dahil olduğu siyasi parti çokuluslu şirketlerin daha fazla para kazanması için çalışıyorsa o zaman bu kadının parlementoda olmasının ne önemi var? 

‘Sadece feminist bakış yetmez bunu başka bir politikayla soslandırmalı’ diyorsunuz. Kendinizi politik olarak nasıl konumlandırıyorsunuz? Sosyalist-feminist diyebilir miyiz mesela...
Feminist sözcüğünün çağrışım alanları çok kısıtlı. Çünkü pek çok insan feminist olmayı parlementoya girmek olarak adlandırıyor. Eğer siz hükumetin gelip kadınlara yardımcı olmasını bekliyorsanız, görüş açınızın sosyalist ya da Marksist olması fark etmiyor. Ancak tarihe bakışta Marksizmin bana yol göstertiğini söylemeliyim.

Türkiye’deki politik gelişmeleri takip edebiliyor musunuz?
Bunu yapmaya çalışıyorum. Ancak Amerika’da kapıların kapatıldığını hissediyorum. Bu nedenle internet bağlantısı haricinde doğrudan bilgi almak çok zor. Çünkü haber kanallarında tamamen filtreden geçirilmiş, kesilip biçilmiş haberler var. 

Kemalist bürokrasinin elindeki malların yeşil sermayenin eline geçtiği bir dönemden geçiyoruz Türkiye’de. Bu süreçle ilgili bilginiz var mı?
Aslında bu anlattıklarınız benim durduğum yerden çok da kötü görünmüyor. Biz de şu anda Amerika’da, daha önce yaşamadığımız şekilde, siyasetin içine çok fazla din öğesinin girmeye başladığını görüyoruz. Bizim toplumumuzda böyle bir şey yaşanırsa bunun sonuçlarının çok kötü olacağını şimdiden görebiliyorum. 

Yine bu el değiştirme süreci içinde değerlendirilirse, başörtüsünün bizatihi kendisinin dinden çok başka; ekonomiye gönderme yapan anlamları da var bugün. Bir ‘madde’ olarak; örnekse ‘moda’ya dair bir anlamı var. Bu konuda ne düşünüyorsunuz?
Kesinlikle katılıyorum. Ben dokuz yıl önce buraya geldiğimde, yirmi kadından ancak bir tanesinin başı örtülüydü. Ama şu anda bakıyorum çok daha fazla bu oran. Öyle bir izlenim edindim ki, hepsi sanki tatil için Paris’e gidip dönmüş, hepsi son moda başörtüler takıyor. 

Dışarıdan bakınca Türkiye’nin geleceğini nasıl görüyorsunuz? İran olur mu burası?
Fransa’da da başörtülü kızların eğitim almalarıyla ilgili tartışmalar çıktı. Aynı ülkede yaşayan insanlardan bazıları İran’dakilere, bazıları Fransa’dakilere benzemek isterlerse, o zaman da çatışma çıkacağı kesin. 

Kitapta, “Kapitalizm kendi işine yaramayan her şeyi durdurmak ister” diyorsunuz. Kapitalistlerin Müslümanlarla işi bitecek mi, ne dersiniz?
Elbette bu olacak. Kapitalistler başörtüsünü kullanıyor. Amerika’da bile kadınları kendi çarkı içinde kullanıp daha sonra yaşlanınca, çocuk sahibi olunca ya da hasta olunca ona bakmıyor, fırlatıp atıyorlar.

Kitaplarınızın dünyanın bir ucunda çok okunması nasıl bir duygu?
Hâlâ inanamıyorum. Çok onur duydum, çok şaşırdım. Bir yandan da doğru bir şey yaptığım duygusunu edindim. Dileyen herkes bana annchamberlin@annchamberlin.com adresinden ulaşabilir. Aslında kendi insanlarıma kendi dilimde hitap etmeye çalışıyordum ama bu pek işe yaramadı.

AYNADAKİ PEÇE
Ann Chamberlin
Çeviren: Solmaz Kâmuran
İnklâp Kitabevi
2009 
240 sayfa, 18 TL.

Birgün (27.04.2010)

KAMİLE YILMAZ

Kültür endüstrisinin tüm sanatsal yapıtları herhangi bir meta üretiminden farksız kıldığını mı düşünüyorsunuz? Bu bağlamda günümüzde tüketime yönelik birçok sanatsal yapıtın birbirine benzediğini mi söylüyorsunuz? Bu tüketmek için üretilen sanatsal yapıtların birer tüketim nesnesi olmanın yanında bir de ideolojik nesneler olduklarını da kabul ediyorsunuzdur herhalde!

Görünenin altındaki gerçeği saklamaya yardımcı olan ve yığınları oradan oraya yönlendirme gücüne sahip bu sanatsal yapıtların da içinde yer aldığı kafes, başta kurduğum cümleler üzerine şöyle bir düşününce, içinden çıkılması oldukça zor gibi görünüyor. Ancak şükürler olsun biz toplumsal hayatın ve tek tek insanların gayet kaotik yapılar olduğunu biliyoruz. Yüreğimize su serpen bu bilgi hem çok zekice, hem de çok aptalca kurgulanmış bir kafes içinden bir anda çıkabilmemizi kolaylaştırırken, toplu kurtuluşumuzu, kafesin tümden imha edilmesi ihtimalini de zihinlerimizde yakın ediyor.

Yani öyle, arkadaş sohbetleri sırasında kurulan türden “Popüler ve alışılmışın dışındaki albümler satmaz! Satmayacak albümü de hiçbir plak şirketi basmaz!” gibi cümleler, günümüzün sanatsal ve politik zeminini çözümlemeye yetmez!

Nereden mi biliyorum? Çünkü bugün hayatlarımızın içine sinmiş kapitalizm izlerinden nefret eden, kapitalizmin bizatihi kendisinden tiksinen, attığı her adımı bu karşıtlık doğrultusunda atan, bu karşıtlığını gerek akademik çalışmalarla gerekse insanlığıyla besleyen ve bu güne kadar yaptığı film ve tiyatro müziklerinden kolaylıkla hatırlayabileceğiniz Alper Maral’ı tanıyorum.

Bütün bu kelamı ise, Yıldız Teknik, Bilgi ve Galatasaray üniversitelerinde öğretim görevlisi olan Alper Maral’ın A.K. Müzik’ten çıkan  ‘elektroakustisch!’ albümü için ediyorum. Maral’ın bu kalıplara sokulamayacak kadar derin albümü, bana kalırsa Türkiye’de yapılan en yapıbozumcu; en devrimci müzik. Dinlediğiniz an sarsılıyorsunuz... Elektronik müzikle doğal sesleri birleştiren albüm, dinleyiciyi yer yer şiddet öğeleriyle çarpıştırıyor. Şiddetten rahatsızlık duyuyor, üzerine düşünüyorsunuz…

Sadede gelmek gerekirse, Alper Maral’la söyleşme fırsatı bulduk efendim. Buyurunuz, okuyunuz...

»Kim, kimin için yapar elektronik müziği? Ve kim dinler?
Var olan konvansiyonlarla, değerlerle örneklerle yetinmeyen, kafasındaki tınının sesin peşine giden ve bunu geleneksel enstrümanlarla, gramerle, gerçekleştirilemeyeceğini düşünen insanlar yapar elektronik müziği. Aynı kaygıları taşıyan insanlar, bunların dinleyicileridir genelde.

»Kentli kitleye hitap ettiği bir gerçektir ama değil mi?

Kentteki  müzik dinleme pratikleri, ortamları tabii çok daha çeşitli. Ama şu anda kentleri dolduranlar kentli mi? Onu bir soralım önce. Burjuvazi, soru işareti ve ünlem, hele bizim ülkede çok tartışılır.

Öte yandan kırsal alanın tını alanı, ses çevresi o kadar zengindir ki, orada ‘sentetik’ seslere ihtiyaç duymayız. Ben de 40 yılın başında doğayla buluştuğum zaman asla müzik diye tanımlayacağımız herhangi bir şey dinlemem. Kaldı ki, elektronik müziğin 1990’lar sonrasında en önemli kırılma noktalarından biri de çevreye böylesi bir yaklaşım, duyarlılık ‘sound scape’ tabir olunan, ses çevresi diye eksik çevirebileceğimiz bir kavram. Bu  kavram doğa seslerinin tek başına son derece yeterli dinlenebilirlikler, güçlü enformasyonlar içerdiğini ve bunlara başka türlü kulak verilmesi gerektiğini anlatır. Bu anlayışın yaygınlaştırılması ‘dur, dinle!’ demekle olmuyor. Bu müziğin genel kitle için bir şekilde formatlanması, sunum pratiğine dökülmesi gerekiyor, Buna da  elektro akustik ortam deva oluyor. Soyutlanmış bir duysal manzara yerine; yani müziğin içine flütlerle kuş sesi taklidi yerine, direkt kuş sesinin konulması mesela. Bu elektronik müziğin en önemli duraklarından biridir.

»Dogmalarla meselesi olan, 20. ve 21. yüzyıl eleştirisi yapan bir müziğinizin olduğunu söylüyorsunuz. Devrimci müzik diyebilir miyiz yaptığınız müziğe?
Hepsi birbirinden değerli güçlü kavramlar. Bunların hepsine cevabım olumlu. Sadece  21. ve 20. yüzyıl müziklerine karşı kaş kaldırma operasyonu değil bu. Kaldı ki günümüzde bile geçerli olan müzik estetiği tüketim pratiği aydınlanmacı dünya görüşünden hareket eden bir pratik. Klasisist anlayış ve bunların dogmaları, birinci anlamıyla modernizmden; yani 16. yüzyıldan itibaren belli konvansiyonlar getiriyor. Bunların içinden belirli kırılma noktaları her dönemde olmuş. Ve bunlar benim için hep çok cazip duraklar oldu. Yani her dönemde var böyle insanlar, bundan ötürü ille de devrimci demeyebiliriz. Modernizm çürüye yazarken ve modernizm kendini empoze ederken hep içinden çatlak sesler çıkmış, onlarla aramda bir akrabalık hissediyorum açıkçası...

»Günümüz sanatını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Tasarım (sanat kelimesini sevmiyorum), toplumsal hayatın her alanında olan ve bizi belki daha çok ilgilendirmesi gereken bir kavram.  Günümüz sanatına baktığımızda, özellikle güncel sanat, çiğ espri ve oyuna, kaçamak vuruşlara, şikayetlere ve çözüm üretmemeye kendini fena halde kaptırmış. Takdir dinleyicisindedir; ama bu albüm bir çözüm reçetesi olarak çıktı. Konvansiyonlara karşı dememin sebebi o. Yoksa istemediğiniz kadar kayıt var ortalıkta. Dünyanın hiçbir döneminde bu kadar fazla müzik olmamıştı.

»Madem o kadar çok kayıt var, niye hala yüzyıllar öncesinin müziklerine sarılıyoruz?
Bir dönemde müzik üretimi çok daha hayatın içinden yapıldığından. Şimdi copy paste estetiği olan müziklerde bunu yakalamamız çok zor.

»Albümü oluşturma çabanıza nasıl bir anlayış hâkimdi?
‘elektroakustisch!’ albümüm aslında geleneksel kalıplarda üç albümü karşılayabilecek materyal içeriyor. Bir arada sunulmalarının en önemli sebebi bir şekilde kendi içinde ufak bir retrospektif taşıması ve 25 yıllık profesyonel müzik hayatımın son 10 yılından bir kesit sunması. Bu haliyle dinlenmesinin kolay olduğunu düşünmüyorum; fakat ‘raf ömrü’ uzun, bir dinlemede hemen sepete atılacak bir şey değil, tekrar tekrar, ‘Yahu deli midir bu herif? Niye bunu yapmış? Bu kadar ters ne var bu hayatta?’ Sorularına dikkat çekmek üzere oluşturulmuş bir tasarım.  İletişim derdiyle yapılmış bir şey bu. Yaptım oldu değil. Biraz iddialı olacak belki ama bir şeyleri bir araya getirmek mesele değildir, dışarıda bırakmak meseledir. Buradaki bilmem kaç tane yapıt o kadar çok yapıtı dışarıda bıraktı ki, aman bir parça daha yaparsak albüm tamamlanıyor mantığıyla benim benimsediğim reel üretim mantığı arasındaki temel fark budur. Bunlar gibi bilmem kaç yüz tane daha parça vardır, ama temsili olmak, belli bir dönemde belli bir yerde durmak, belli bir önermeyi dile  getirmek marifettir.

»Albümde ‘Şeytanın Sözlüğü’ isminde bir parça var ve kartonette aynı isimli bir kitaptan alıntı. Neden o eseri seçtiniz?
Gelenektir: Yapıt bir edebi metne dayanıyorsa, o metni albümde vermek gerekir.  Bu yapıt Amerikan edebiyatının en sıra dışı, haylaz ve eleştirel kimliklerinden biri olan Ambrose Bierce’a ait.  Baştan aşağı ABD’nin politikalarına karşı olan bir albümde, tam da benle aynı duruşu paylaşan bir ABD vatandaşının böylesi olağanüstü ve sert bir metnini kullanmak, her şeyden önce müzikal açıdan yerinde oldu. ‘Şeytanın Sözlüğü’ birkaç yüz sayfalık bir kitap ve her sözlük maddesi son derece ironik ve eleştirel şekilde kaleme alınmış.

»Albümdeki şiddetli ve karanlık hava neden?
Çünkü hepimiz bir bütünün parçalarıyız ve yansıtmak durumunda olduğumuz bütün, ışıltılı parıltılı bir şey değil. Bu parçalar için güzel, çirkin sıfatları asla kullanılamaz; zaten bunu beklememek, belki de en büyük avantajım. Bu parçalar, sarsıcı, dönüştürücü, dikkat çekici, moral bozucu olabiliyorsa ne mutlu bana. Örneğin, ‘bush!agamemnon’ isimli parça dünyanın iki numaralı en güçlü yapıtı Elektra tragedyası için yapılmış müziklerden. Orada anasını babasını öldürecek duruma getirilen insanlardan söz ediliyor. Orada Agamemnon’la George Bush’un; dünyanın en büyük yetkilerle donatılmış şarlatanlarının, piyonlarını tokuştururlarken yukarıda ellerini ovuşturduklarına dikkat çekiliyor.  Kendi hayatımda da yüksek sesli konuşulan bir yeri ilk fırsatta terk edecek kadar şiddete tepki duyan bir insanım. O parçaların yazarı bir karıncayı kurtarmak için dört saat operasyon düzenleyebilir.

Müziğim bedel ödeyen kadınlara...

Birgün Gazetesi (07.03.2010)

 “Kapandı ölüme yazgılı gözlerim, vurun beyler unutulur, çaresiz ölenlerin çığlıkları, kanımla sildiniz, ilk yaramın izlerini, ne efsaneyim ne masal, artık duyun sesimi”  

Töreye/nefrete verilen kurbanlar için yakılmış bir ağıt bu. Türkiye’nin ilk kadın caz piyanisti Nilüfer Verdi’nin ‘İzhar’ adlı albümünde yer alıyor. Her iki albümünü de erkeklere ait bir hayatın bedelini ödemek zorunda olanlara adayan ve erkeklerin borusunun öttüğü müzik ‘piyasa’sı içinde ‘kadınlar vardır’ diye haykıran Nilüfer Verdi’yle ‘birbirimizi’ konuştuk...

İlk albümünüz ‘Mânâ’yı da ikinci albümünüz ‘İzhar’ı da kadınlara adamanızdaki motivasyon neydi?

Tüm dünyada kadınlara yönelik, içinde bulunduğumuz yüz yıla yakışmayacak negatif ayrımcılık uygulanmakta. Medenileşmenin nimetleri her cins tarafından yaşanabiliyor olması gerekliliğini vurgulamak istedim, o kadar...

‘Unutmayın’ bestesini hangi duygular içinde yaptınız?

‘Unutmayın’ bestesini sözlerinin bahsettiği acı gerçek, vahim tablo duyguları içinde gerçekleştirdim, başka türlüsü mümkün mü zaten? ‘İzhar’ albümünün üzerinden geçen süre içinde, pek değisen bir şey olmadığı, hatta en son Medine adındaki genç kızımızın daha da vahim bir sonla karşılaştığını hep birlikte gördük.

Türkiye’nin ilk kadın caz piyanistisiniz. Kadınların bu alanda az olmalarını neye bağlıyorsunuz?

Merak saranın az olmasından, bir de mevyalarının çok geç toplanıyor olmasından, kısacası uzun yıllar emek vermek gerekiyor. Şarkı söylemeye çok daha fazla merak saran gencimiz var.

Kadın olmanın her alanda zor olduğunu yaşayarak öğreniyoruz. Peki kadın bir müzisyen olmanın zorlukları neler? Kadın kimliğinizin üzerinizde yük olduğunu düşünüyor musunuz zaman zaman?

Bazen düşünüyorum haliyle. Her zaman erkek müzisyenlerle çalıyorum , nadiren de olsa ‘Erkek Fatma olsaydım’ diye düşünüyorum... Fatmalıktan vaz geçmiyorum ama, dikkatinizi çekerim. (Gülüyor)

‘Unutmayın’ şarkısını siz bestelediniz ve yine bir kadın; Berrin Çağlar o beste için bir şiir yazdı. Egemen görüş,  iki kadının birlikte çalışmasının zor olduğu yönündedir. Bir kadınla çalışmak, aynı duyguları paylaştığını hissetmek, işleri kolaylaştırıyor mu?
Berrin Çağlar olağanüstü bir şair, zihinsel olarak zaten iyi anlaştığım yakın arkadaşım, zaten belli bir entelektüel seviyeden sonra cinsiyet  mevhumu diye bir şey kalmıyor,sanırım bizim dostluğumz bu seviyede. Sorduğunuz sorunun içeriği dolayısı ile söz konusu olmadı hiçbir zaman. Dediğiniz gibi kadınla çalişmak işleri kolaylaştırıyor, erkeklere kadın bakış açısını anlatmak gerçekten güç...

Caz isyandan doğan bir müzik midir? Eğer öyleyse neden cazcıları aktif politikanın içinde yeterince göremiyoruz. Kadın hareketine eklemlenen albümlerin sahibi olarak siz bir istisna mısınız?

Kesinlikle bir isyan müziğidir. Bunun unutturulmaya çalışıldığı aşikar. Light caz, lounge caz, easy caz, dedikleri türler zaten uyuşuk ve başkaldırıdan çok uzak bir muzik yarattı. Son yıllarda popüler hale getirilen şarkıcılar subyan tonu ile sarki soylemeye, miyil miyil bir müziğin yaratilmasına, cazın gitgide kendi öz varlığından uzaklaşmasına sebep oldu. Yani cazın içinde barındırdığı başkaldırı öğesi tamamen yok edilmeye çalışılıyor. Sanırım kapitalist sistemin korkularından bir tanesi düşünen ve araştıran kimliklerin ortadan kalkması için gerekli yöntemlerden biri de bu. Ben asla bir istisna değilim. Pop sanatçıları birlikte Güldünya  Şarkıları seslendirdiler, rock sanatçıları keza öyle. Aktif politikanın içinde olmak için bu konuda eğitimli olmak gerekir, bizler sadece sanatçı olarak duyarlı davranmakla üzerimize düşeni yapabiliriz.

Tüm dünyada tecavüz ve eşcinsel cinayeti suçları işlendiğinde hala tahrik indiriminden faydalanılıyor. Türkiye’de nefret suçu yasalaşamıyor. Medya ve eğitim kurumları cinsiyetçiliği her gün yeniden üretiyor. Bu koşullar altında yaşarken cinsiyetçiliğin olmadığı ’başka’ bir dünya yaratmak mümkün mü? Nefret cinayetlerini ortadan kaldırmak için ne yapılmalı?

Her şey mümkün, niyet etmek gerek sadece. Nefret cinayetlerinin ortadan kalkması için, feodal sistemin ortadan kalkması, aşiret sisteminin yok olmasi, toprak reformunun gerçekleşmesi, yasaların uyarlanması, gençlere yönelik politikaların düzenlenmesi, onlara sosyal faliyet alanları sağlanması, devlet bütçesinde eğitime çok büyük pay verilmesi, dinin yanlış yönlendirilmesine mani olunmasi... Sanatla uğraşan insanların elbette bu yaralara duyarlılık göstermesi gerekiyor; ama diğer yandan bu işi esas çözüme götürecek, yasal değişiklikler yürürlüğe sokulmalı ve bu konuda ciddi yaptırımlar uygulanmalıdir.

Sanatla uğraşan eğitimli kişilerin arasında oldukça zaman geçirdiğinizi düşünüyorum. Cinsiyetçiliğin eğitim ya da ekonomiyle; yani sınıfsal koşullarla ilgisi var mı sizce?

Cinsiyet ayrımcılığının ekonomi ile ilgisi çok büyük olsa da, her sınıfta yaşanan bir olgu bu. Kırsal kesimde farklı dinamikler, büyük şehirlerde farklı dinamikler içeriyor.

Feminist müzik diye bir kavram yok bildiğim kadarıyla. Sizce böyle bir kavrama gereksinim var mı? Feminist müzik diye bir kavram oluştursak içini nasıl doldurursunuz?

Feminist müzik diye bir tür olursa iyice nefret uyandırır. Feministler zaten sarkık memeli, bakımsız, kavgacı, çirkin, korkulması gereken kadınlar topluluğu olarak niteleniyor. Oysa feminist hareket ihtiyaçtan doğmuş, cinsiyetler arası dengeyi oluşturacak insani bir hareket bence. Hülya Avşar gibi eğitim seviyesi düşük örnekler söylemleri ile bence topluma zararlı örnek oluyor. Feminizmin ne oldugunu bilmeden, erkek egemen toplumun nimetlerinden faydalandığını zanneden, kendi çektiği sıkıntıları değerlendiremeyen bu kişiler, kendi arzuları doğrultusunda, erkeklerinin beş adım arkasından yürüsünler; ama bari bunu 70 milyonun önünde söylemesinler...

Siz kadın bir müzisyen olmanın yanı sıra, oldukça başarılı bir müzisyenin annesisiniz. Nedim Ruacan’la da bir röportaj vesilesiyle tanışmıştım. Oğlunuzu yetiştirirken cinsiyetçilikten uzak olması için özel bir çaba sarf ettiniz mi? Ailelere önerileriniz var mı?

Nedim'in kadin-erkek  konularında gerçekten sıhhatli olduğunu düşünüyorum. Ona ailelerin erkek çocuklara uyguladıkları ayrıcalıkları uygulamadım. Bir de o sosyal hayatın içinde kendini gösteren başarılı kadınlar arasında büyüdü. Nedim’in büyük halası Melahat Ruacan ilk kadın temyiz âzası olarak adini tarihe yazdırdı. Halası Nükhet Ruacan Türkiye’nin yetiştirdiği en kıymetli caz şarkıcılarındandı. Anneannesi Liselotte Auer bir ressam, babaannesi
Ümran Ruacan  ise, mors alfabesi uzmanıydı.

Bir müzisyen olarak oldukça yoğun çalışmak zorunda olan bir kadınsınız. Kadınların kamusal alandaki çalışmalarının yanı sıra evde de çalışmak zorunda oldukları malum. Üstelik ev içinde sarf edilen bu emek, ‘sevgi’ kavramıyla örtülüp görünmez kılınıyor. Bu anlamda siz kendinizi bir kıskaçta hissettiniz mi hiç?

Kesinlikle zorlandığım dönemler çok oldu, neticede hem çocuk yetiştiriyor hem de çok geç saatlerde başlayan işlerde çalışıyordum. Oğlumuzla ilgili sorumluluklar bakımından her zaman daha aktif olmam gerektiği için bazen sıkıştığımı hissediyordum. Ne yazik ki olgunlaşmamız yıllar alıyor, toyluğumuzun bedellerini ise çocuklar ödüyor, boşuna denmemiş ‘annelik, babalIk en  zor başarı elde edilen durumdur’ diye...

Orta sınıf için bir kitap

Radikal Kitap (29.01.2010)


                                                      


Geçen günlerde elime geçen Adı Duman isimli bir roman yaşama daha umutlu bakmamı sağladı. Çünkü, zaman zaman kafes diye tariflediğimiz sistem içinde, insani yaşam biçimleriyle can kurtaran delikler açılabileceğini gösterdi bana. Bunu hikâyenin onlu yaşlardaki kahramanı yaptı: Ali’ydi adı... (“Hay adına kurban olduğum” diyordu bir nine onunla tanıştığında... Gülümsedim okurken... ) Hikâye basitti aslında. Bir anası vardı Ali’nin, bir de hasta babası. İkisi de çalışamıyordu. Seyyar ayakkabı boyacılığı yapan Ali, ailesiyle birlikte Toroslar’la çevrelenmiş bir coğrafyada yaşıyordu. Hem dağ köyleri vardı orada, hem de zenginlerin tatile geldiği plajlar. Bu plajların olduğu bir kasabada yaşıyordu Ali. Kasabayı çevreleyen dağlarda konaklayan Yörüklerin dillere destan güzellikte köpekleri vardı. Ama Yörükler cinsleri bozulmasın diye bu köpekleri kimselere vermezlerdi. Ali bir gezinti sırasında rastladı bu köpeklerden birine ve gönlü akıverdi ona. 
Buraya kadar ‘sevimli bir Anadolu hikâyesi’ olarak ilerleyen kitap, devlet ve iktidar kavramını içselleştirmiş Ali’yle, göçebe ve bu nedenle de devleti tanımayan toplulukları anlatarak farkını ortaya koyuyordu. Ali, çok beğendiği köpeklerden birini almak için yaptığı konuşmada “Ne yapıyorsunuz bu kadar köpeği?” diye soruyor. “Bizi onlar koruyor. Sen şehirlisin herhal. Peki sizi orada kim koruyor?” deyince bir nine; “Polisler. Devlet onlara bizi koruması için para veriyor” diye cevap veriyor Ali. Naif bir soru daha geliyor nineden: “O adamlar sizi kurtlara, ayılara karşı nasıl korur?” 
Birkaç sayfa sonra ise, köpeğini vermek istemeyen bir dede, “Aha, şu Toroslar’ın bir yanını istesen kolay, ama...” diyor. “Toroslar sizin değil ki dede devletin” diye cevap veren Ali ağzının payını alıyor: “Burada devlet mevlet yok. Biz o devletten de önce vardık burada. Bu dağlar bizim.”
Ve sonunda Ali ikna etti Yörükleri ve köpeklerden birini alıp yola koyuldu. Adı Duman’dı köpeğin. Ali’ninki popüler veya çekirdek ailede yetişen herhangi bir çocukta olması gereken bir hayvan sevgisi değildi. Duman, Ali’nin yoldaşı olmuştu artık. Nereye giderse onunla gidiyor. Onu tüm kalbiyle seviyordu. Bu sevgiye annesi öyle bir saygı duyuyor ki inancına göre ‘pis’ olan köpeği sofrasına bile oturtuyor, Duman’a da bir tabak koyuyordu.
Zenginlerin gelip gittiği sayfiye yerlerinde ayakkabı boyuyordu Ali, her gün zengin biri gelip tonla para teklif ediyor ve bu güzeller güzeli köpeği Ali’den almak istiyordu. Ama olağanca yoksulluğuna rağmen herkese direniyordu Ali. Bir gün ‘iki bin dolar’ı bile reddetti... 
Anadolu’yu çok iyi tanıyan bir kalem olan Ömer Polat’ın anlaşılır şekilde kullanılmış yöresel deyişlerle bezenmiş bu roman, okuyana dilin ve kültürün ‘tek’ olmadığını gösterecek, okuyanın bakış açısını değiştirecekti şüphesiz... Ama bu minik romanı çok sevmemizin bu değişim umudundan öte bir nedeni olmalıydı sanki. 1960’ların sonundan itibaren ‘ticari’ müziğin yükselişi bir yandan da folk müzik sanatçılarını şaha kaldırmış ve folk müzik etrafında kitlelerin toplanmasına neden olmuştu. Çünkü folk müzik daha ‘dürüst’ bulunuyordu. Edebiyatın çağımızda daha ‘naif’ ve ‘dürüst’ bulunan bir yaşam biçimini konu edinmesi de galiba az önce söylediğime benzer şekilde okuyucusunu etrafında topluyordu. Adı Duman’ı ve ona benzer eserleri okumak etrafımızdaki kocaman yavanlığa baş kaldırmaya benziyordu...

‘Adı Duman’ı okuyan değişecektir
Kitabın arka kapağına düştüğü notla okuyucuyu sevindiren Sennur Sezer’e ‘Bu kitap, okuyanı nasıl değiştirir?’ diye sorduk. Bakın neler anlattı:
Adı Duman’ı okuyan orta sınıf, kentli bir çocuk sanırım çevresine daha dikkatli bakacaktır. Asıl önemlisi tek değerin para değil, dostluk olduğunu duyumsayacaktır. Sınavlarda o sınava katılan herkesi rakip olarak görmenin düşmanlık duygusundan da gerginliğinden de kurtulacaktır umarım. Dayanışmanın, arkadaşlığın gücünü de anlayabilir, değişik uluslardan olanların da dost olabileceğini de. Hiç değilse düşünebilir bu konuda. Bence her çocuk için kendini özdeşleştireceği bir çocuk var kitapta. Hatta büyükler de bu öyküyü tat alarak okuyabilir. Yaşadığı şehirden pek dışarı çıkmamış olanlar da ülkesindeki yaşam biçimlerinin çeşitliliğini görecektir bu öyküde. Hayvancılıkla uğraşan Yörükler, sattıkları mısırlarla ev geçindirenler. Ana dili Türkçe olmayanlar. Bence Adı Duman’ı ilk kez okuyup bitiren,  bu öyküyü daha yavaş tadını çıkara çıkara okumak için kitabın başına dönecektir... 

ADI DUMAN
Ömer Polat
Evrensel Basım Yayın
2009
88 sayfa
5 TL.

Sultanahmet mehteranla inledi

Radikal (17.01.2010)

Soğuktu ve yağmur çiseliyordu. Şiirsel olsun diye değil gerçekten... Yine de Sultanahmet’te Ayasofya Müzesi önündeki İstanbul 2010 kutlamaları oldukça kalabalıktı.
Gökyüzüne uzanan lazer ışıklarını takip ederek kolayca ulaşılabilen alanın bariyerlerle çevrildiğini gören turistlerin bazıları geri dönüyor, bazıları ne olduğunu merak edip önünde uzun kuyruklar oluşan güvenlik kapılarından içeri giriyordu. Alanda Madonna’dan Hande Yener’e uzanan müzik yelpazesiyle karşılanan konuklar Mehter Takımı’nın sahneye çıkmasıyla ‘coştu’. Gerçekten çoştu. İzleyiciler, kimi turistlerin şaşkın bakışları arasında Mehter Takımı’nın marşlarına eşlik ediyor, bir yandan dans edip bir yandan da mehteranın ‘Allah Allah’ nidalarına katılıyordu. Sahnedeki ‘tüyler ürperten’ görüntü alanın büyük ekranlarına yansıyordu. Coşkulu alkışlar eşliğinde sahneden inen mehteranla birlikte alandaki izleyicilerin bir bölümü de soğuğa daha fazla dayanamayarak kutlamaları terk etti. İzleyici coşkusunu yitirince sahneye çıkan sunucu Hande Kazanova, kah “Bu gece bizim gecemiz, eller yukarı” diye bağırarak, kah dans ederek izleyiciyi ‘ısıtmaya’ çalıştı. “İyi akşamlar güzel istanbul” diye performansına başlayan Mercan Dede, ney ve kanunun yoğunlukta olduğu parçalar seslendirdi. “İki mabedin ortasındayız, dua kadar güçlü bir şey var mı?” diyerek sıradaki şarkıyı Haiti’deki depremzedelere gönderdi. Bu şarkı esnasında sahneye semazenler çıktı. Mercan Dede’nin konseri özellikle turistlerin ilgisini çekti.

'Bu bir erkek romanı olsun istedim'

Radikal (20.09.2009)


Yarısından çoğunu okuduğum gecenin sabahında, yalnız kalmaktan korktuğumu belli eden bir kâbusun etkisiyle çarpan kalbim uyandırdı beni. Çok kurgusal, ama bir o kadar gerçekti. Düşünülmekten imtina edilen gerçek duygular telaşla, bir çırpıda itiraf edilir gibi art arda sıralanmıştı. Kitap tam da böyle başlıyordu zaten... Hayatının yalanlığından yorgun düşmüş bir adam; Yavuz, can sıkıcı ölçüde sıradan bir akşam yemeğinin sonunda “Başkasını seviyorum” deyiveriyordu karısına; Hande’ye. O başkası ‘Aylin’di...
Bu şekilde başlayan ve sıradan bir yaşamın tüm karmaşasını anlatarak, okuyucuyu hayatın kurgusallığıyla yüzleştiren kitabı okurken yazar Ömer Özgüner’in gerçekte nasıl biri olduğu merakı içimde iyiden iyiye büyüdü. Bu merak beni Özgüner’e götürdü.Yol boyunca karşısına oturup ‘sen kimsin’ diye sormaktan başka bir şey düşünemedim. Merak beni öfkelendirmişti belki. Ama karşılaştığımızda o kadar ‘çocuklar gibi şendi’ ki, konuşmaya böyle sert başlayamadım. 
Kitabı okurken benim gibi merak edenler için konuşma boyunca ara ara sordum öğrendim... 1965’te doğmuş. Kitaptaki Yavuz gibi Perşembe’de büyümüş. 13 yaşındayken İstanbul’a gelmiş. Yine yavuz gibi askermiş babası. Orta sınıf bir ailenin oğlu olarak sosyoloji okumuş İstanbul Üniversitesinde...
NTV’nin genel yayın yönetmeni sıfatını taşıyan, bu aralar ilk çıkan romanıyla gazetecilik sıfatının yanına bir de ‘yazar’lığı ekleyen Özgüner’den öğrendiklerim sadece bunlar değil... Bkz. Söyleşinin devamı...

Karısı da terk etti, Aylin de gitti... Yavuz bundan sonra ne yapar acaba?
Kitabın iyi bir yanı varsa onlardan biri ucunun açık kalması. Ben özellikle dramatik, trajik ya da komik bir son istemedim. Benim kahramanım süpermen gibi tuvalete girip çıkıp uçmuyor. Hayatımızda rastladığımız, belki gerçekten yanımızdan geçen biri. O yüzden Yavuz için bundan sonrası çok değişik olmayacak. Yine o yaşadığı aşklardan aldığı sıkıntılar, güvensizlikler, ihanetler, sorgulamalarla devam edecek hayatı.

Nasıl kalkıştınız bu işe?
Oray Eğin yazmış, “Yayın yönetmenlerine bakın. Bazıları aşk romanı yazıyor, bazıları ülke tarihi üzerine kitaplar yazıyor.” Ben iki hayat sürüyorum, Birinde yaptığım bir iş var, diğerinde de bir Ömer var. O Ömer’in içinde daha çok edebiyat tutkusu var. Birinci önceliğim yazmak. ‘Nasıl kalkıştın’ın yanıtı bu yazma isteği...

Bu bir erkek romanı mı?
Aslında ilk başta ikinci bölümü Hande’nin ağzından yazmak istedim. Ama sonra bu bir erkek romanı olsun istedim. Erkekler kadınlara nasıl bakarlar, neden bazen onlarla birlikte olmak istemezler, o gece niye başım ağrıyor derler? Eskiden hep kadınlara ait duygulardı bunlar. Niye erkek aslında çok tutkuyla başladığı bir ilişkiden kaçmaya başlar başka kucak arar? Bunları anlatmaya çalıştım. 
Genelde aşk hikâyeleri kadın üzerinden anlatılıyor. Erkeklerin çok sorgulamadığı düşünülüyor çünkü. Halbuki öyle değil. Bir erkek bir kadınla ilişkiye girdikten sonra onunla ilgili bir çok sorumluluğu üstüne alır. Belli eder ya da etmez... Ayrılırsak dağıtır mı, ayrıldıktan sonra başka bir erkekle görülse rencide olur muyum? Bunlar entelektüel de olsa Türk toplumunun erkeğe yüklediği düşünceler. O yüzden erkek için ayrılmak çok zor. Kadın birine bir aşk hissettiyse bırakır bana kalırsa. 

Ama romanının başka dertleri de var...
‘Issız Adam’ dediler bana. Hakikaten böyle geçsin istemiyorum. 24 Kasım 2007 saat 03.00’da başlamışım romanı yazmaya. ‘Issız Adam’ da 2008’de çıkmış. Ben aşk doktoru Mehmet Coşkundeniz değilim ki aşk romanı yazayım. Ben NLP ya da ikili ilişki uzmanı da değilim. Bu kitap okuyana istiyorsa bir yandan başka bir şey de anlatıyor. Benim anlattığım kuşak gerçekten Adidas bulamıyordu, bu kötü bir şey değil. Kitap yoksulluk ile yoksunluk arasındaki farkı anlatıyor. İnsanın ruhen doyması çok başka bir şeydir. Ruhsal olarak doymayan insan 40 yaşında ‘cart’ diye bir ruhsal sakatlıkla karşılaşır. Karısını aldatır, birden işini bırakıp bağbozumu açar. Farklı reaksiyonlarla farklı bir insan yaratır bu yoksunluk ben onu anlatmaya çalıştım.  
Düşünsenize 82 yılında Pastanede limonata içmekten çok daha başka bir şey yoktu. Çok kısır bir hayattan geçtik. 90’da birden teknoloji olanaklar patladı. Bir kısmımızda bu olanaklara sahip oldu. En sahip olmamız gereken yaşta olamadığımız için o yaş reaksiyonları vermeye başladık. Daha genç kadın aranmaya başlanıyor. Önceden birlikte büyümek marifetken şimdi yeni bir soluk aranıyor...

Siz de geçtiniz bu yıllardan. Siz nasıl korudunuz kendinizi peki?
Zaman zaman benim de yoldan sapmalarım oldu. Bunlardan bağımsız bir varlık olduğuna inanmıyorum. Her okuyan ‘benim gibi’ diyor roman için. Çünkü herkesin -çok da iyi olsa, şimdi dört tane çocuğu da olsa- en azından içinden bu duygular geçmiştir...

‘Herkes’ten kasıt ‘orta sınıf’ olmalı...
Doğru, belki işçi sınıfından birine değmez bile bu. Tespitiniz çok doğru. Bu bir orta sınıf kitabı aslında. Bu Mardin’de kıskançlık yüzünden 40 kişiyi öldüren adamın hikâyesi değil yani. Ama bu adam da var Türkiye’de. Nişantaşı, Etiler, Cihangir’de yaşıyordur yoğunlukla belki ama yaygınlaştığına da eminim. 

Böylesi basit ama tutkulu bir hikâyede seks ve zaman zaman şiddet arıyor insan. Yavuz neden bizim önümüzde sevişmedi o kadınlarla?
Ben biraz da bu çağda olmayan ulvi bir aşk yaratmaya çalıştım. Kapılıp gitmesini tensel bir şeye bağlamak istemedim. Cinselliği biraz sıradanlaştırmak istedim. Bu öne çıkmadan da insanın duygusal ruhsal bir sıkıntıya değinebileceğini anlatmak istedim. 

Öyle vurucu şekilde de sonlandırmayışınız da bundan mı?
Türkiye’de kadın-erkek ilişkileri çok dehşet sonuçlarla bitebiliyor. Görüyoruz işte kocasının kulağına kızgın yağ döküyor. Ben sanki onu geçemeyeceğimi düşündüm. Türkiye’nin üçüncü sayfa kadın erkek şiddeti çok farklı bir şeydir. Benim kuvvetimin o şiddeti aşamayacağını hissettim. Sevgilisiyle bir olup kocasını kesip, parçalara ayırıp, tavanın çeşitli yerlerine yerleştiren bir kadından daha iyi bir şey geleceğini düşünemiyorum aklıma. Sanki bu şiddet biraz da meşrulaşmış gibi bu ülkede. Benim kitabımda böyle bir şey olsun istemedim. 

Son dönemde filmlerde yapıldığı gibi karakteri kentte bunaltıp köyüne döndürmeyi düşünmediniz mi hiç?
‘Doğu’nun çakıl taşları ne kadar güzeldi’ deyince o bir değere işaret ediyor dünyada. Türkiye’de böyle bir moda baş gösterdi. Sadece İstanbul romanı yazmak yetmiyor. Bu tür oryantantalist göndermeleri çok gerekli bulmuyorum.

Cinsiyet körlerine...

Radikal (04.09.2009)

Neresinden tutulsa kurgusallık kusan yaşam, kendi akışı içinde bizlere ürkütücü bir gerçeklik duygusu verir. Bu gerçeklik hissi bir çoğumuzu öylesine kör eder ki baktığımız hiçbir yerde sorgulayacak bir şey bulamayız. 
Ders kitaplarındaki resimlerde kadınları mutfakta, erkekleri oturma odasında görmek bizi neden rahatsız etmez? Aynı kitaplarda kız çocuk çoğu kez öğretmen olurken erkek çocuk neden teknolojik gelişmelerin yer aldığı ünitelerde boy gösterir? Bir erkeğin nasıl olur da yemek tuzsuz olduğu için kadından hesap sormaya hakkı olur? Neden bir erkek dar pantalon giyip işe giderken tedirgin olur? Neden kamusal alanda eşcinseller ‘yokmuş gibi’ davranılır? 
Doğan Kitap’ın ‘kişisel gelişim’ başlığı altında sunduğu Psikolog Dr. Linda Papadopoulos’un yazdığı Erkekler Ne Söyler? Kadınlar Ne Anlar? kitabından bahsetmeye başlarken bütün bu yaşadıklarımızın biyoloji gibi masum bir şeye bağlanmadığını söylemeyi borç bilirim.
Kitapta ‘uygar’ın tanımını yapmaksızın “Erkekleri uzaya, kadınları oy kabinine yolladık” diyerek artık yeterince ‘uygarlaştığımızı’ söyleyen yazar, kadın ve erkeğin ilk buluşmaları, flört dönemi, cinsel hayatları, birbirlerinin aileleriyle tanışmaları gibi süreçleri ‘masaya yatırıyor’. İlişkilerin sadece bir kadın ve erkek arasında yaşandığını varsayan kitap, kadını ve erkeği iki farklı ve kaçınılmaz olarak çatışan kategori olarak karşımıza koyuyor. Bu dikotomiyi ise toplumsal kurallar ağıyla örülmüş bir biyolojik farklılıklar temeline oturtuyor. 
Papadopoulos “Yabancı bir ülkeden gelen birinin kültürel normlarını hesaba katmamız gerektiği gibi, bir erkekle bir kadın birbirlerini anlamaya çalıştıklarında ortaya çıkacak olan kültürel farklılıkları da göz önünde bulundurmamız gerekir... Ortalama bir kadın ve erkek arasında genellikle pek fikir birliği oluşmaz.”
Papadopoulos kadın ve erkeğin sekse bakışını anlatırken biyolojik farklılığa da değiniyor. “Kadınlar hemen her zaman, sırf seks yapmak için değil, bir ilişkiye başlamak için flört ederler. Bu da evrimsel açıdan mantıklıdır, zira kadınlar DNA’larını erkekler gibi kolayca yayamazlar...”
Böylesi bir bakış açısı kaçınılmaz olarak kadını erkekten farklılığıyla tanımlıyor. Bu şekilde erkek norm, kadınsa ona benzemesi gereken olarak algılanıyor. Kadın belirleyebilen bir özne değil, edilgen bir nesne oluyor. 
Catharine MacKinnon Feminist Bir Devlet Kuramına Doğru kitabında “Farklılık egemenliğin çelik yumruğuna geçirilmiş kadife eldivendir” der. Yani farklılık üzerinden yürütülen tartışma iktidarla uzlaştırıcı bir havaya bürünerek eşitsizliği kabullenme hatasına düşürebilir. Ortaya konması gereken gerçek farklılıkların olduğu ama cinsiyete dayalı eşitsizliğin (ki bu eşitsizliği gündelik yaşamdaki ‘basit’ ilişkilerde de görmek mümkündür) farklılık temelinde incelenemeyeceğidir. Kadın ve erkeğin farklılığını hafif mizahi şekilde tekrar edip durmak insanları bu farklılığa ve bu farklılık üzerinden yürüyen eşitsizliğe ikna etmek için kullanılabilecek gayet işlevsel bir araçtır. 
Son olarak buram buram çeviri kokan ve çevirisi yüzünden yer yer ne demek istediği anlaşılmayan bu kitap bence cinsiyetçi heteroseksüellere ithaf olunmuştur... 

Sorunun kaynağı hep kadın!
İşte kitapta yer alan diyaloglardan bazıları:
David ve Sophie sevgilidirler...
“David’in annesi:  Sana içecek bir şeyler getireyim mi?
Sophie: (Evet desem hakkımda kötü düşünür mü?) Bir kadeh şarap sadece. 
David’in annesi: Sek mi, yarı sek mi ?
Sophie: (Tanrım, şarap konusundaki bilgimi sınıyor. Belli ki oğlu için yeterince görgülü bulmuyor beni.)

Sophie’nin babası: Sana bir bira getireyim mi?
David bunu “Sana bir bira getireyim mi?” biçiminde duyuyor.
David: Tabii.”

“Rachel: Nihayet geldin. Şimdi topladığım kumaş örneklerine bakıp yatak odamız için kumaş seçebiliriz. 
Matt: Tanrı aşkına, paltomu çıkarıp beş dakika nefes almama izin versen .
Rachel: (Matt beni sevse evimiz için yaptığım planlar konusunda daha hevesli olurdu.)
Matt: (Öyle çıkışmasam iyi olurdu ama evimizin ne kadar uyduruk gözüktüğü imasıyla karışık bir talep gibi geldi söylediği şey. Her şeyi yapamam ya!)”

ERKEKLER NE SÖYLER? KADINLAR NE ANLAR?
Linda Papadopoulos
Çeviren: Bilge Gündüz
Doğan Kitap 
2009
170 sayfa, 10 TL.